कोरोना – छोट्या देशांचे मोठे धडे

कोरोना – छोट्या देशांचे मोठे धडे

‘कोरोना’चा प्रसार रोखण्यासाठी जगभरात प्रयत्नांची शर्थ युद्धपातळीवर वाढत असताना, न्यूझीलंड, सिंगापूर, तैवान, दक्षिण कोरिया, स्वीडन या देशांनी या रोगाच्या प्रसारावर नियंत्रण मिळवण्यात यश मिळवले आहे.

न्यूझीलंड, सिंगापूर, तैवान, दक्षिण कोरिया, स्वीडन या देशांचे क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्या कमी असली, तरी या देशांकडे असलेल्या संसाधनांचा त्यांनी कुशलतेने वापर केला आणि सामूहिक एकमताने या रोगाचा प्रसार होऊ न देण्याचा निर्धार केला.

संकटकाळात समजूतदार प्रतिसाद देण्याचा पर्याय हा मोठ्या लोकसंख्या असलेल्या ग्रेट ब्रिटन, युएसए, ब्राझील, रशिया, स्पेन, इटली आणि भारत या देशांकडे सुद्धा होता. परंतु यातील काही देशांनी पूर्वतयारी नसताना घाईघाईत लॉकडाऊन अंमलात आणले आणि काही देशांनी वरिष्ठ पातळीवर ‘कोरोना’बाबत अपुऱ्या वैज्ञानिक पुराव्यांसह, आरोग्य नीतीमधील निष्काळजीपणा आणि सर्वांबरोबर सुसंवादातील दरी वाढवत नेली. याला अपवाद फक्त जर्मनीचा सांगता येईल. ग्रेट ब्रिटनने सुरुवातीला सर्व काही खुले ठेवण्याचे धोरण ठरवले पण काही दिवसांतच लॉकडाऊन अंमलात आणले. ब्राझील सारख्या देशांत तर लॉकडाऊनची तेथील राजवटीकडून थट्टा उडवली गेली. त्यामुळे या व अनेक देशांत हे संकट अधिकच गंभीर झाले आहे.

या छोट्या देशांच्या ‘कोरोना’ वरील नियंत्रण मिळ्वण्यामागील काय कारणे असतील? वैज्ञानिक दृष्टिकोनावर आधारीत धोरण आखणी-अंमलबजावणी, सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थांची सक्षम उभारणी, चाचणीची व्यापकता-गती वाढवणे, अचूक माहितीच्या आधारे मानवी भावनांना -गरजांना अधोरेखित करणारा सुसंवाद स्थापित करणे आणि हे सर्व करण्यासाठी जनतेला विश्वासात घेऊन माहिती तंत्रज्ञानाचा आक्रमकपणे वापर करणे या उपायांचा उल्लेख करावा लागेल. लॉकडाऊनच्या काळात जगभरातील कोट्यवधी लोक त्यांच्या घरांमध्येच बंद आहेत. अजूनही हजारो कार्यालये आणि व्यवसाय बंद आहेत, आणि अर्थव्यवस्था कोलमडण्याच्या मार्गावर आहेत. वाढती बेरोजगारी, कोसळणारी क्रयशक्ती, बिघडते मानसिक आरोग्य आणि विषाणूचा प्रसार रोखण्यास असमर्थ दिशाहीन लॉकडाऊन यामुळे सध्याच्या “कर्फ्यू”ग्रस्त झालेल्या धोरणाचा पुनर्विचार जागतिक पातळीवरील या देशांनी करून प्रवाहाविरोधात कशी आपली वाटचाल मागील काही आठवड्यांत केली त्या संदर्भात  समजून घेतले पाहिजे.

लॉकडाउन नसलेले देश कोरोना ला कसं सामोरे जात आहेत ?

स्वीडन : या देशाने लॉकडाउन लावला नाही. एक कोटीपेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या या देशात २० जून पर्यंत ५५,हजारपेक्षा जास्त केसेसची आणि ५ हजारपेक्षा जास्त मृत्यूची नोंद झाली आहे. देशात बहुतेक शाळा आणि व्यवसाय अजूनही खुले आहेत आणि आवश्यकतेशिवाय लोकांना घराबाहेर जाऊ नये, असे आवाहन करण्यात आले आहे. वृद्ध लोकांसाठी प्रतिबंध अधिक कठोर आहेत. त्यांना शारीरिक अंतर राखण्यासाठी, सार्वजनिक वाहतुकीद्वारे अनावश्यक प्रवास न करण्यास सांगितले गेले आहे. ‘कोरोना’ विषाणूवर नियंत्रण ठेवण्याचे स्वीडनचे धोरण ठरविणारे साथीच्या रोगाच्या साथरोगप्रसार विशेषज्ञ आणि सल्लागार डॉ. अँडर्स टेगनेल म्हणतात, की त्यांच्या देशाला देखील संसर्गाचा प्रसार कमी करण्याची इच्छा आहे परंतु लॉकडाऊनऐवजी लोकांवर शारीरिक अंतराचे पालन करण्याची आणि प्रतिबंधात्मक उपाय (उदा. मास्कचा वापर) अंमलात आणण्याची जबाबदारी टाकली आहे. बहुतेक लोकसंख्येला या आजाराची लागण होऊ देऊन समूह-रोगप्रतिकारशक्ती (Herd Community) निर्माण करण्याचे स्वीडनचे धोरण असल्याचे बोलले जात आहे. मात्र हे टेगनेल यांनी फेटाळून लावले आहे. डॉ. अँडर्स टेगनेल म्हणतात, “स्वीडनची सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था सरकारच्या हस्तक्षेपाशिवाय निर्णय घेण्यास सक्षम आहे आणि राजकीय-शासकीय प्रभावापेक्षा स्वतंत्रपणे काम करू शकते.”

तरीसुद्धा डॉ. टेगनेल यांनी अलीकडे बीबीसीला दिलेल्या मुलाखतीमध्ये हे मान्य केले आहे, की स्वीडन मध्ये प्रति दहा लाख व्यक्तींमध्ये ‘कोरोना’ विषाणूमुळे वाढणाऱ्या मृत्यूंची संख्या वाढत आहे. स्वीडनने ऐतिहासिक काळातील इतर साथीच्या रोगाच्या प्रसाराच्या मॉडेल्सवर विश्वास ठेऊन काही धोरणे आखली. त्यामुळे १७ जूनच्या ब्लूमबर्ग या वृत्तसंस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार सामूहिक रोगप्रतिकारकशक्ती विकसित करण्याची स्वीडन देशाची महत्त्वाकांक्षी योजना आता पाहिजे तेवढ्या प्रमाणात फलद्रुप होताना दिसत नाही. तरीसुद्धा एका विकसित आणि मोठे दरडोई उत्पन्न असलेल्या देशाची, ज्यांच्या राजकीय व्यवस्थेमध्ये समाजवादी मूल्ये टिकून आहेत आणि ज्या देशात जगातील सर्वोत्कृष्ट पैकी एक गणली जावी अशी सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था आहे, तेथील धोरण आखणी आणि अंमलबजावणीमधील प्रयोग, अनुभव अभ्यासायला हवेत हे निश्चित!

दक्षिण कोरिया : रोगाचा प्रादुर्भाव होण्याच्या प्रारंभीच्या काळात दक्षिण कोरिया सर्वात जास्त प्रभावित  देशांपैकी एक होता, परंतु लॉकडाऊनशिवाय परिस्थिती नियंत्रणात ठेवणाऱ्या अशा मोजक्या देशांपैकी एक अजूनही आहे. आक्रमक चाचणी, संपर्क शोधणे (ट्रेसिंग) आणि क्वारंटाईनची रणनीती या देशाने कार्यक्षमतेने पाळली. नागरिक वाहन घेऊन येऊ शकतात आणि १० मिनिटात तुमची चाचणी पूर्ण करून तुमच्या चाचणीच्या निकालासह घरी जाऊ शकता, असे ड्राइव्ह-इन मॉडेल त्यांनी विकसित केले. आपल्या चाचणीचे निष्कर्ष सार्वजनिक करण्यामागील आवश्यकता नागरिकांना पटवून देऊन त्याप्रमाणे वागायला प्रेरित केले. पेनसीलव्हनिया, शिकागो आणि कॅलिफोर्निया (सॅन डिएगो) या अमेरिकेतील विद्यापीठानी केलेल्या अभ्यासानुसार हे उपाय जबरदस्तीने अंमलात आणलेल्या ‘स्टे होम’ आदेशापेक्षा, मृत्यू कमी करण्यात अधिक प्रभावी असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

या विषाणूचा फैलाव झाल्यापासून, दक्षिण कोरियाच्या लोकांना त्यांच्या आजूबाजूच्या भागात जेव्हा नवीन प्रकरणे आढळली, तेव्हा मोबाईलच्या माध्यमातून त्यांना संक्रमित व्यक्तींच्या प्रवासाची माहिती आणि टाइमलाइन पाहायला मिळाल्या. ‘नॅशनल ब्युरो ऑफ इकॉनॉमिक रिसर्च’ या संस्थेच्या अभ्यासानुसार दक्षिण कोरियाच्या मोबाइल फोन कंपन्यांनी राजधानी सेऊल आणि इतर भागांतील नागरिकांच्या प्रवास व शारीरिक हालचालीबद्दल सविस्तर माहिती शासनाला पुरवली आणि नंतर जसजशा पॉझिटिव्ह केसेस वाढत गेल्या, तशीतशी याबद्दलची माहिती सार्वजनिक केली गेली. तंत्रज्ञानाच्या वापराने याप्रकारे जाहीर केलेली माहिती शारीरिक अंतर सुनिश्चित करण्यास उपयोगाला आणली गेली आणि यामुळे संक्रमणाच्या पुढील शक्यता टाळण्यात यश आले. यासाठी एक खास वेबपोर्टल आणि मोबाईल ऍप्लिकेशन विकसित करून, त्याचा लोकांनी अधिकाधिक वापर करावा म्हणून दक्षिण कोरियन सरकारी यंत्रणांनी जनतेला प्रोत्साहित केले.

ही रणनीती शक्य झाली कारण २०१५ मध्ये एमइआरसी (MERS) या साथीच्या उद्रेकानंतर संसर्गजन्य रोगांच्या रूग्णांच्या माहितीचे व्यवस्थापण करणे आणि उघड  करण्याबाबत असलेल्या दक्षिण कोरियाच्या कायद्यांत लक्षणीय बदल केले गेले. राष्ट्रीय आरोग्य आणीबाणीच्या परिस्थितीत देशाचे कायदे हे रोग नियंत्रण प्रतिबंधासाठी प्रशासनाला मोठे अधिकार देतात. संक्रमित व्यक्तींची लक्षणे दिसून आल्यानंतर जीपीएस डेटाची नोंद, त्यांच्या हालचालींवर पाळत ठेवणे, कॅमेरा फुटेजचे विश्लेषण आणि क्रेडिट कार्ड व्यवहारांची तपासणी करत राहणे यासारखे उपाय या आणीबाणीमध्ये अमलांत आणले जातात. यामुळे सार्वजनिकरित्या उपलब्ध असलेल्या आकडेवारीमुळे लोकांच्या वागणुकीमध्ये लक्षणीय बदल घडला. वैयक्तिक माहितीच्या प्रकटीकरणामुळे बाधित व्यक्तींच्या गोपनीयतेचे उल्लंघन होते. परंतु ही हानी, यामुळे होणाऱ्या सार्वजनिक फायद्यांपेक्षा कमी आहे, असं दक्षिण कोरियाचे धोरणकर्ते म्हणतात. याप्रकारची रणनीती चीनने वुहान प्रांतामध्ये सुद्धा वापरली होती. परंतु चीनमध्ये चाचण्यांचा आणि काँटॅक्ट ट्रेसिंगचा वेग दक्षिण कोरियापेक्षा कमी असल्यामुळे तेथे या प्रकारची कार्यक्षम अंमलबजावणी शक्य झाली नाही.

न्यूझीलंड: या देशाच्या नेतृत्त्वाने (जसिंडा आर्डन) अतिशय सोप्या भाषेत ‘कोरोना’चे विज्ञान लोकांना समजावून सांगितले. रोगाच्या प्रसारामुळे लोकांच्या जीवनमानावर आणि अर्थव्यवस्थेवर काय फरक पडू शकतो, यावर जनतेशी पारदर्शक संवाद साधला. लोकांना शारीरिक अंतर ठेवून तसेच घरी राहून या लढाईमध्ये कसे सामील होता येईल यावर लोकांचा हुरूप वाढवला. न्यूझीलंड देशांत आजपर्यंत ११०० पेक्षा जास्त केसेस नोंदल्या गेल्या आहेत आणि २२ मृत्य झाले. आज न्यूझीलंडमध्ये हॉटेल्स, कारखाने आणि इतर सेवा उद्योग सुरु झाले आहेत. लोकांची सतर्कता हे यामागील मुख्य कारण आहे. दक्षिण कोरिया प्रमाणे काँटॅक्ट ट्रेसिंग आणि क्वारंटाईनची प्रभावी अंमलबजावणी केली. भारताने २४ मार्चला तर न्यूझीलंडनेसुद्धा २५ मार्चला टाळेबंदी केली. दोन आठवड्यांनंतर जेव्हा एक सुद्धा केस सापडली नाही तेव्हा टाळेबंदी उठवण्याकडे न्यूझीलंडने वाटचाल केली. जबाबदारीने नागरिकांनी प्रशासनाला केलेले सहकार्य हे यातील महत्त्वाचे गमक आहे. क्युआर (QR) कोडचा वापर करून व्यक्तींनी आपल्या हालचालींचा डेटा सरकारला सुपूर्द केले. भारताप्रमाणे फक्त आरोग्य सेतू ऍप डाऊनलोड करण्याचे आदेश देऊन या साथीच्या रोगाचे नियंत्रण होत नाही, तर लोकांना सहभागी केल्याने आणि पारदर्शक व्यवस्थापन केले, तर यामध्ये यश मिळण्याची शक्यता जास्त असते. हाच अनुभव आईसलँड या देशाने राबवलेल्या धोरणांमधून आला.

‘व्हिएतनाम’मध्ये सुद्धा नागरिकांनी दिलेल्या माहितीचे व्यवस्थापन व

तैवान

एकूण केसेस : ४४७
बरे झालेले : ४३५
मृत्यू : ७

न्यूझीलंड

एकूण केसेस : ११७२
बरे झालेले : ११३४
मृत्यू : २२

 

दक्षिण कोरिया

एकूण केसेस : १२६०२
बरे झालेले : १११७२
मृत्यू : २८२

 

व्हिएतनाम

एकूण केसेस : ३५३
बरे झालेले : ३३०
मृत्यू : ०

सिंगापूर

एकूण केसेस : ४३२४६
बरे झालेले : ३६८२५
मृत्यू : २६

 

स्वीडन

एकूण केसेस : ६५१३७
बरे झालेले : आकडे उपलब्ध नाहीत
मृत्यू : ५२८०

गोपनीयतेबद्दल पत्रकार,कार्यकर्ते यांनी प्रश्न विचारले. या देशाची लोकसंख्या १० कोटी आहे आणि या देशात ‘कोरोना’मुळे एक सुद्धा मृत्यू झालेला नाही. शाळा, सिनेमा, हॉटेल हे सर्व खुले झाले आहे. आंतरराष्ट्रीय प्रसारमाध्यमांनी व्हिएतनाम देशाने ‘कोरोना’वर विजय प्राप्त केला आहे असं वार्तांकन केलं आहे. याचे प्रमाणीकरण अमेरिकेतील सीडीसी(CDC) या साथीच्या रोगांवर काम करणाऱ्या वैज्ञानिक संस्थेने सुद्धा चाचण्या आणि अभ्यास केले आहे आणि व्हिएतनामच्या दाव्यांची निष्पक्ष तपासणी केली गेली. जेव्हा चीनच्या वुहानमध्ये केसेस वाढत चालल्या होत्या आणि जागतिक आरोग्य संघटनेने जागतिक महामारी घोषित केली तेव्हा, व्हिएतनामने लगेचच राष्ट्रीय आणीबाणी जाहीर केली. सरकारच्या खर्चावर इथे हजारो लोकांना विलगीकरण केले गेले. एक एप्रिल रोजी अंशतः टाळेबंदी जाहीर झाली आणि २२ दिवसांनी ती उठवली गेली. ही लढाई लढताना व्हिएतनाममध्ये एक कोटी लोक बेरोजगार झाले. मात्र लोकांना अन्न, रोख रक्कम आणि मदत देण्याचे धोरण राबवले गेले.

एका अभ्यासानुसार टेहळणी आणि लोकांच्या हालचालींचा मागोवा घेऊन ‘कोरोना’ने बाधित झालेल्या लोकांचा शोध घेण्यात सिंगापूर सर्वात जास्त यशस्वी देश आहे. एका अंदाजानुसार सिंगापूरच्या वेगाने जर ‘कोरोना’ रुग्ण शोधले गेले, तर सध्या जगभरातील एकूण रुग्णसंख्येच्या २ ते ३ पटींनी जास्त रुग्णसंख्या नोंदवली जाऊ शकते. सिंगापूरनेही ‘कोरोना’चा प्रसार कमी करण्यासाठी इतर उपाययोजना सुद्धा राबवल्या आहेत. स्थानिक प्रसार  रोखण्यापासून बाहेरून देशात येणाऱ्या रुग्णांना सीमा नियंत्रण उपायांद्वारे रोखण्याची यंत्रणा या महामारीच्या प्रसाराच्या सुरुवातीलाच उभारली गेली.  सामुदायिक पातळीवर प्रसार कमी करण्यासाठी, सार्वजनिक वर्तनबदल आणि वैयक्तिक स्वच्छतेवर लोकशिक्षणाचे संदेश प्रसारित करण्यावर भर दिला गेला. शाळा कॉलेज बंद न करता रोगाचा प्रसार मर्यादित करण्यासाठी वर्ग किंवा शाळांमध्ये शारीरिक अंतर कायम ठेवण्यासाठी खबरदारीच्या उपाययोजना कठोरपणे राबवल्या गेल्या.

एखाद्या देशाचा उद्रेक रोखून धरण्याची क्षमता बर्‍याच घटकांवर अवलंबून असते. “चाचणी (टेस्ट), माग काढणे (Trace) and अलगीकरण (isolate) करणे याबद्दल बोलणे सोपे आहे, पण त्याची तंतोतंत अंमलबजावणी करणे अतिशय कठीण आहे. निर्णायक कारवाई करण्याची सरकारांची तयारी, नागरिकांतर्फे शारीरिक अंतर पाळण्याची जबाबदारी, संसर्गाच्या संपर्कात असलेल्या लोकांचा मागोवा घेण्यासह या रोगाची पुरेशी चाचणी करण्याची क्षमता आणि भविष्यात येऊ शकणाऱ्या अनिश्चित घटनाक्रमांसाठी पूर्वतयारी ठेवणे या यातील कळीच्या पायऱ्या आहेत.

जर्मनी, न्यूझीलंड आणि दक्षिण कोरिया सारखे देश या रोगाशी लढाई आणि डिजिटल अर्थव्यवस्थेच्या तयारीत मजबूत स्थितीमध्ये आहेत. याउलट, अमेरिका, इटली आणि ग्रेट ब्रिटन सुरक्षितपणे लॉकडाउनमधून बाहेर येऊन अजूनही आव्हानांचा मुकाबला करण्यापासून दूर आहेत. विशेषतः जर्मनी सारख्या देशातील विकेंद्रित प्रशासन व्यवस्था यासारख्या संकटाचा प्रभावी मुकाबला करत आहे.

कदाचित ही परिस्थिती आगामी काळात बदलेल. इतर देश सुद्धा या देशांपासून धडा घेऊन आपल्या रणनीतीमध्ये बदल करतील. या लॉकडाऊनच्या चक्रव्यूहामधून यशस्वी रित्या बाहेर पडणे, सर्व देशांना समान पातळीवर शक्य होणार नाही, परंतु एवढे मात्र खरे की बाहेर पडल्यावर पुढील वाटचाल करणे सुद्धा तितकेच आव्हानात्मक आहे.

केरळच्या आरोग्यमंत्री डॉ. शैलजा ‘एनडीटीव्ही’ला दिलेल्या एका मुलाखतीमध्ये म्हणाल्या, “जागरूक-सुशिक्षित नागरीक, सरकारी यंत्रणेतील सर्वांचे सामूहिक प्रयत्न आणि तळागाळातील सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणांचा अमर्याद उत्साह-त्याग यामुळे केरळ मध्ये आम्ही या रोगाचा प्रसार रोखून धरू शकलो.”

केवळ आधुनिक तंत्रज्ञान म्हणजे संकटावर उत्तर देणारी जादूची कांडी नाही; तर विवेकी नागरिक, जबाबदार राज्यव्यवस्था आणि सक्षम-सुसज्ज अशा यंत्रणा या व्यापक सहभागाने, जबाबदारीच्या जाणीव-इच्छाशक्तीने आणि कार्यक्षमता-दर्जाच्या ध्येययवादानेच कोरोनाची साथ संपविता येऊ शकेल.

लेखाचे छायाचित्र – न्यूझीलंडच्या पंतप्रधान जसिंडा आर्डन.

राहुल माने विज्ञान-तंत्रज्ञान विषयावर लिहिणारे पत्रकार असून, ‘इंडियन अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेस’चे ‘एस. रामशेषन विज्ञान लेखन’ फेलो आहेत.

COMMENTS